C?m t? “công ngh? nano” ?ang tr? thành m?t thu?t ng? th?i th??ng trong l?nh v?c nghiên c?u khoa h?c c?ng nh? trên th??ng tr??ng.
Nh?ng gì liên quan ??n công ngh? nano ??u có kh? n?ng thu hút s? chú ý c?a các th?m ??nh viên duy?t xét các ?? án xin nghiên c?u kinh phí. Các nhà s?n xu?t th??ng ph?m c?ng dùng c?m t? này nh? l?i qu?ng cáo thu hút ng??i tiêu dùng. Ti?m n?ng ?ng d?ng c?a v?t li?u nano cho nhi?u h?a h?n bao trùm m?i l?nh v?c trong cu?c s?ng th??ng nh?t nh? các d?ng c? ?i?n t?, tr? li?u y h?c, d??c li?u và n?ng l??ng. Nh?ng v?t li?u nano ph?n l?n là các h?t nano kim lo?i, ch?t bán d?n hay polymer có kích th??c t? 1-100 nanomét (1 nanomét = 1 ph?n tri?u mi li mét). ?ng than nano và fullerene C60 c?ng là v?t li?u nano quan tr?ng.
M?c dù hi?n nay ch? có m?t s? s?n ph?m ???c ch? t?o d?a vào h?t nano nh?ng s? l??ng h?t nano ???c s?n xu?t ngày nay là 2.300 t?n s? có kh? n?ng t?ng ??n 58.000 t?n vào n?m 2020. S? l??ng s?n xu?t ?ng than nano c?ng t?ng nhanh v?i nh?ng thi?t b? ch? t?o vài kí lô m?t th?p niên tr??c ?ã ???c c?i ti?n bi?n thành máy móc có kh? n?ng ch? t?o hàng t?n. Tr??c s? t?ng tr??ng nhanh chóng v? l??ng s?n xu?t c?a v?t li?u nano và s? ?a d?ng hóa c?a các s?n ph?m ch?a v?t li?u này v?i nhi?u ?ng d?ng m?i, th?t là m?t ?i?u lo ng?i khi ki?n th?c và d? li?u liên quan ??n s? an toàn c?a h?t nano, ?ng than nano và ?nh h??ng c?a chúng ??n c? th? con ng??i và môi sinh v?n còn r?t gi?i h?n.
Trong cu?n “Khoa h?c và công ngh? nano” (T? sách Ki?n th?c c?a Saigon Times Foundation, NXB Tri Th?c, Hà N?i 2009), tôi vi?t hai ch??ng sách có t?a ?? “V?t li?u nano trong y h?c: hi?n m?u hay t? th?n” và “V?t li?u th?n k?: ?ng than nano”, tôi ?ã ?? c?p ??n nh?ng nguy c? ti?m ?n trong h?t nano và ?ng than nano khi có s? giao ti?p v?i c? th? con ng??i. Tôi vi?t thêm vài dòng ? ?ây ?? gióng lên m?t ti?ng chuông c?nh báo v? ??c tính c?a v?t li?u nano khi ??c ???c m?t bài vi?t v? kh?u trang ch?a h?t nano b?c ch?ng khu?n cúm A/H1N1(1); m?t s?n ph?m c?a Vi?n Công ngh? môi tr??ng Vi?t Nam ???c gi?i truy?n thông trong n??c tuyên d??ng là m?t “phát minh” n?m trong ?? tài nghiên c?u c?p nhà n??c: “Nghiên c?u ch? t?o và phát tri?n ?ng d?ng m?t s? v?t li?u nano b?c ?? kh? trùng trong y t?, ??i s?ng và s?n xu?t”. Ngoài s?n ph?m này, tôi ???c bi?t m?t s? s?n ph?m nh?p kh?u trong l?n v? Vi?t Nam g?n ?ây khi m?t ng??i b?n ?ã h?i tôi ngh? th? nào v? bình s?a c?a tr? s? sinh, ca u?ng n??c, núm vú ch?ng khu?n ???c s?n xu?t t? “công ngh? nano” ch?a h?t nano b?c ???c bán trên th? tr??ng(2).
Là m?t ng??i tr?c ti?p tham gia nghiên c?u v? v?t li?u nano, tôi r?t ng?c nhiên khi m?t vi?n khoa h?c nghiên c?u v? môi tr??ng l?i s?n xu?t m?t th??ng ph?m không “thân thi?n” v?i môi tr??ng. H?n th? n?a, m?t lo?t c? quan nhà n??c có ch?c n?ng quan tr?ng nh? B? Y t?, Vi?n Dinh d??ng, C?c An toàn v? sinh th?c ph?m, Vinacontrol ?ã d? dàng c?p ch?ng nh?n cho l?u hành các s?n ph?m nano tr?c ti?p giao ti?p v?i c? th? con ng??i nh?t là tr? s? sinh mà không qua nh?ng ki?m ??nh theo các quy ??nh an toàn qu?c t?.
Vi?c dùng h?t b?c cho vi?c ch?ng khu?n không ph?i là m?t phát hi?n m?i. ??c tính ch?ng khu?n c?a huy?n phù (colloid) b?c ?ã ???c bi?t h?n 100 n?m qua. Nh?ng h?t b?c trong huy?n phù có kích c? trong ph?m vi micromét (1/1.000 mi li mét) là m?t s?n ph?m ???c dùng r?ng kh?p ?? ch?ng khu?n, ch?ng n?m. Qua cách tính toán ??n gi?n, ta th?y khi m?t v?t li?u ???c ch? t?o có kích c? gi?m ?i 1.000 l?n thì di?n tích b? m?t s? t?ng lên 1.000 l?n. M?t nanomét là ??n v? m?t ngàn l?n nh? h?n m?t micromét. Vì v?y, h?t nano b?c s? có hi?u qu? ch?ng khu?n kho?ng vài ngàn l?n cao h?n huy?n phù b?c ? cùng m?t tr?ng l??ng (hay th? tích) do s? gia t?ng di?n tích b? m?t. ??ng th?i, ??c tính c?a b?c c?ng s? gia t?ng v?i m?t c??ng ?? t??ng ???ng trong h?t nano b?c so v?i huy?n phù b?c.
T? b?n ch?t, b?c ?ã ???c xác nh?n là m?t ch?t có ??c tính, có h?i và làm ô nhi?m môi sinh. H?n n?a, hi?n nay ng??i ta v?n ch?a bi?t rõ nh?ng tác h?i c?a các lo?i h?t nano k? c? h?t nano b?c khi ti?p xúc và xâm nh?p vào c? th? con ng??i. Khi vào c? th?, vì kích c? c?c nh?, hi?n t??ng h?t nano có th? ?i theo ???ng huy?t qu?n r?i t?p trung ? các c? quan nh? ph?i và não b? là m?t kh? n?ng r?t l?n. S? d?ng h?t nano b?c vì v?y g?p hai tr? ng?i l?n trên v?n ?? an toàn s?c kh?e là (1) b?n ch?t ??c tính c? h?u và (2) tác h?i ti?m ?n c?a h?t nano vì ?? nh? c?a h?t. Vài n?m tr??c ?ây, trên th? tr??ng ?ã xu?t hi?n lo?i v? và n?i y ch?a h?t nano b?c ch?ng khu?n và kh? mùi. Nh?ng s?n ph?m này hi?n nay ?ã b? c?m s?n xu?t và l?u hành vì ng??i ta v?n ch?a có ??y ?? thông tin v? ?nh h??ng c?a h?t nano ??n s?c kh?e con ng??i. ?ây là nh?ng s?n ph?m dùng bên ngoài c?a c? th?, so v?i vi?c s? d?ng kh?u trang hay bình s?a ch?a h?t nano thì nguy c? ?i vào c? th? còn r?t th?p. Quy?t ??nh c?a Nhà n??c Vi?t Nam cho l?u hành kh?u trang và bình s?a qu? là táo b?o và li?u l?nh!
??n nay các báo cáo khoa h?c v? ??c tính nano còn mang tính riêng l? ch?a ???c h? th?ng hóa ?? cho m?t cái nhìn toàn di?n. Tuy nhiên, m?t bài vi?t nói v? ?ng than nano gây ra s? phát viêm trong t? bào gi?ng nh? th?ch miên (asbestos), và m?t k?t qu? ???c công b? b?i C? quan B?o v? Môi tr??ng (Environmental Protection Agency) c?a M? cho bi?t h?t nano titanium dioxide (TiO2) trong kem ch?ng n?ng có th? phá h?ng não b? c?a chu?t, ?ã gây s? chú ý r?t l?n trong c?ng ??ng nghiên c?u khoa h?c và công ngh? nano. H? qu? là song song v?i vi?c nghiên c?u ch? t?o v?t li?u nano và các ti?m n?ng ?ng d?ng, hi?n nay m?t s? l?n kinh phí nghiên c?u c?a chính ph? t?i các n??c tiên ti?n ?ã ???c ??u t? vào các ?? tài nghiên c?u v? ?? an toàn c?a v?t li?u nano ??i v?i môi tr??ng và con ng??i. V?n ?? này càng lúc càng tr? nên c?p bách và là m?t trong nh?ng nhân t? quy?t ??nh vi?c th?c d?ng hóa các ?ng d?ng c?a công ngh? nano.
Trong l?ch s? phát tri?n khoa h?c, t? công ngh? h?t nhân ??n công ngh? nano, m?i công ngh? ??u có m?t tiêu c?c c?a nó. C?ng nh? tính phóng x? c?a v?t li?u h?t nhân, ??c tính ch?a h?n s? ng?n ch?n b??c ???ng phát tri?n c?a công ngh? nano. V?i nhi?u ti?m n?ng ?ng d?ng to l?n, công ngh? nano s? là n?n công ngh? c?a th? k? 21. Nh?ng ?? ??t ??n m?c ?ích này, các ??c tính sinh lý h?c và ??c tính c?a v?t li?u nano c?n ph?i ???c làm sáng t? và kh?c ph?c k?p th?i. Trong th?i gian g?n ?ây m?t s? l?n t? li?u ?ã ???c xu?t b?n nh?m nâng cao ki?n th?c v? s? an toàn trong vi?c ch? bi?n và x? lý các v?t li?u nano trong phòng thí nghi?m c?ng nh? trong s?n xu?t. M?t bài t?ng quan ??c s?c v?i 143 tài li?u trích d?n tóm t?t nh?ng k?t qu? thí nghi?m tìm hi?u ??c tính ??i v?i t? bào (cytotoxicity) c?a các lo?i h?t nano ?ã ???c công b? trong t?p chí n?i ti?ng Small(3). Nh?ng d? li?u này th?c s? quan tr?ng cho vi?c phát tri?n ngành y h?c v?t li?u nano.
So v?i các n??c ph??ng Tây và Nh?t B?n, ý th?c v? an toàn và v? sinh c?a dân ta còn r?t th?p và tiêu chu?n nhà n??c liên quan ??n v?n ?? này khá m?m n?u không nói là l?ng l?o và tùy ti?n. Hai ?i?u b?t c?p này có th? ??a ra nhi?u h?u qu? khôn l??ng ??n ti?n c?a và sinh m?ng c?a ng??i dân. Tr? l?i v?i chi?c kh?u trang và bình s?a, chân lý muôn ??i “Phòng b?nh h?n ch?a b?nh” v?n h?n. Tôi ngh? r?ng ng??i dân nên s? d?ng nh?ng chi?c kh?u trang c? ?i?n, các bà m? nên dùng l?i chi?c bình s?a bình th??ng ??n gi?n, dù ph?i m?t th?i gian ?? ?un sôi di?t khu?n nh?ng v?n còn an toàn h?n bình s?a ch?a v?t li?u nano ch?a ???c ki?m ??nh chính xác và nghiêm túc.
(TS. Tr??ng V?n Tân ,Th?i báo Kinh t? Sài Gòn)
